Brugghemans (2011) Parkinson gait balance endurance (dutch)

Background. Multiple sclerosis (MS) is a chronic demyelinating neurological disease. Several studies have reported that complementary and alternative therapies can have positive effects against pain in these patients. Objective. The objective was to investigate the effectiveness of an Ai-Chi aquatic exercise program against pain and other symptoms in MS patients. Methods. In this randomized controlled trial, 73MS patients were randomly assigned to an experimental or control group for a 20-week treatment program. The experimental group underwent 40 sessions of Ai-Chi exercise in swimming pool and the control group 40 sessions of abdominal breathing and contraction-relaxation exercises in therapy room. Outcome variables were pain, disability, spasm, depression, fatigue, and autonomy, which were assessed before the intervention and immediately and at 4 and 10 weeks after the last treatment session. Results. The experimental group showed a significant (P < 0.028) and clinically relevant decrease in pain intensity versus baseline, with an immediate posttreatment reduction in median visual analogue scale scores of 50% that was maintained for up to 10weeks. Significant improvements were also observed in spasm, fatigue, disability, and autonomy. Conclusion. According to these findings, an Ai-Chi aquatic exercise program improves pain, spasms, disability, fatigue, depression, and autonomy in MS patients.

Het effect van hydrotherapie op het stappatroon, het evenwicht en de
uithouding van mensen met de ziekte van Parkinson: een gecontroleerde
klinische studie.
(The effect of hydrotherapy on gait pattern, balance and endurance of
persons with Parkinson disease: a controlled clinical trial)

Suzanne Brugghemans
suzanne.brugghemans@gmail.com

Abstract
Aim: The aim of this study is to investigate the effect of hydrotherapy on balance, gait pattern
and condition by Parkinson patients in Hoehn and Yahr stage III and IV.
Method: The research design is a controlled clinical study, based on two groups, an
intervention- and a control group tested for balance, gait pattern and condition before and
after an intervention period of 5 weeks. The intervention took place once a week and
consisted movement therapy in the water.
Results: Significant pre-post improvement are founded in the hydrotherapy group for balance
(p=0,016) and gait frequency (p=0,016). There were no significant changes founded in the
control group. The betweengroup analyses shows a significant improved balance (p=0,005)
and an increased stride length (p=0,035) in the hydrotherapy group compared with the control
group.
Conclusion: The results should be interpreted with great caution, considering the influence of
the conventional treatment and the aspecific components of the intervention.

2

Faculteit lichamelijke opvoeding en kinesitherapie

Het effect van hydrotherapie op het
stappatroon, het evenwicht en de uithouding
van mensen met de ziekte van Parkinson: een
gecontroleerde klinische studie

Suzanne Brugghemans
Masterproef aangeboden tot het behalen van de graad van
Master in de revalidatiewetenschappen en kinesitherapie.

Promotor: Prof. Dr. E. Kerckhofs

Academiejaar: 2010-2011

3

GEZIEN en GOEDGEKEURD .
Promotor van de masterproef,

4

Woord vooraf

Met dit experimenteel onderzoek hoop ik de aanzet te geven tot verder onderzoek op grotere
schaal na
ar de effectiviteit van behandelmethoden voor patinten met de ziekte van Parkinson.
De beha ndeling van parkinsonpatinten kan dan geoptimaliseerd worden, en de patinten
hoeven niet nodeloos belast te worden met niet-effectieve therapien.

Versc hillende personen hebben bijgedragen tot de realisatie van mijn masterproef.

In ee rste instantie wens ik mijn promotor Prof. E. Kerckhofs te bedanken die mij de
mogelijkheid gaf mijn eigen onderwerp het effect van hydrotherapie op het stappatroon, het
evenwicht en de uithouding bij parkinsonpatinten uit te werken. Tevens wens ik he m te
bedanken voor de begeleiding en het grondig verbeterwerk.

Mijn dank gaa t ook uit naar Prof. A. Nieuwboer en Prof. D. Daly voor het mee uitwerken van
het onderzoe ksprotocol. Tevens wens ik Prof. D. Daly te bedanken voor de beschikbare
zwembanen e n het wekelijks zwemuurtje om de hydrotherapiesessies te laten doorgaan. Mijn
dankwoord gaat eveneens uit naar A. Buelens die als extra redder aanwezig was tijdens de
hydrotherapiesessies en mede toezag op een vlot en veilig verloop.

De vriendelijke dames van het secretariaat van het Gymnasium gebouw, campus Heverlee,
wens ik ook te bedanken voor het reserveren en ter beschikking stellen van een lokaal voor de
meetmomenten.

5

Deze masterproef had nooit tot stand kunnen komen zonder de bereidwillige medewerking
van neurologen, de Vlaamse Parkinson Liga, de kinesitherapiekringen van Leuven en
Antwerpen, de
parkinsonradio, verschillende rusthuizen en stageplaatsen. Via hen verliep de
rekruterin g van parkinsonpatinten. Bijgevolg gaat eveneens een bijzonder dankwoord uit
naar de d eelnemende parkinsonpatinten.

Mijn onderzoekspartner en tevens medestudente, J. Rasschaert, wens ik ook te bedanken.
Naast de fijne en goede samenwerking was zij ook mijn steun in moeilijke momenten.

Ook dank ik graa g D. Van den Broeck voor de hulp met de statistiek.

Graa g bedank ik ook mijn ouders, zij gaven me de middelen om deze universitaire studie te
voltooien. In het bijzonder wens ik mijn moeder te bedanken voor het vele naleeswerk. Ik ben
ook mijn nicht, M . dHertefelt, dankbaar voor het nalezen van deze masterproef. Tot slot wil
ik ook nog g raag mijn vriend, B. De Roos, bedanken voor het nalezen en de steun in moeilijke
momenten.

6

Inhoudstafel
Abstract...7
Inleiding..7
Doel ...11
Methode 11
Onderzoe kdesign...11
Deelneme rs12
Interve ntie..14
Uitkomstma ten..15
Statistische analyse20
Result aten..21
Discussie ...24
Conclusi e...............31
Erke nningen..32
Belan genverklaring...............32
Re ferentielijst33
Bijlage ...............37
Gestandaardiseerde inhoud van de hydrotherapiesessies..37
Flyer.. 45
Toestemmingsformulier46
I nformatieformulier voor de hydrotherapie deelnemers ......48
Certificaat praktijkcursus Hydrotherapie 51
Instructions for authors Disability and Rehabilitation... ............52

7

1
Abstract
Doel : Het doel van deze studie is het effect van hydrotherapie nagaan op het evenwicht, het
stappatroon en de uithouding bij parkinsonpatinten in stadium III en IV.
Methode : Het onde rzoekdesign is een gecontroleerde klinische studie, gebaseerd op twee
groepen, een interventie- en een controlegroep, die getest werden op het evenwicht, het
stappatroon en de uit houding voor en na een interventieperiode van 5 weken. De interventie
vond eenmaal per week plaats en bestond uit bewegingstherapie in het water.
Resultaten : Significante pre-post verbeteringen werden terug gevonden in de hydrogroep ten
aanzien van evenwicht (p=0,016) en stapfrequentie (p=0,016). Er werden geen significante
veranderingen in de controlegroep waargenomen. De betweengroup analyse toont een
significant b eter evenwicht (p=0,005) en grotere schredelengte (p=0,035) in de hydrogroep in
verge lijking met de controlegroep.
Conclusie : De resultaten dienen met grote voorzichtigheid genterpreteerd te worden,
aangezien de bekomen effecten kunnen benvloed zijn door de conventionele behandeling en
de aspecifieke component
en van de interventie.
Inleiding
Hydrotherapie is de laatste jaren een sterk opkomende tendens binnen de kinesitherapie. Een
aantal ziekenhuizen en revalidatiecentra maken reeds gebruik van hydrotherapie. Het medium
water heeft enkele fysiologische eigenschappen die ons meer mogelijkheden kunnen bieden
ten aanzien van kinesitherapeutische revalidatie op het droge. Het drijfvermogen laat toe dat
een persoon kan oefenen in water met verminderde belasting op de gewrichten, de beenderen
en de spieren. Evengoed kan men een persoon laten oefenen tegen weerstand door gebruik te
maken van de weerstand van het water 1. Doordat het lichaamsgewicht vermindert met het
1

Deze tekst werd redactioneel uitgewerkt conform de richtlijnen voor auteurs van het wetenschappelijk
tijdschrift Disability and Rehabilitation .

8

gewicht van het verplaatste water, opent dit belangrijke mogelijkheden voor motorische
reducatie. De psychische uitwerking van het vrij bewegen, vooral bij andersvaliden die
daartoe buiten het water niet in staat zijn, is aanzienlijk 2.

In de literatuur worden verschillende termen gebruikt zoals hydrotherapie, water excercises,
spa therapy en aquatic therapy. Het zijn ruime termen die niet dezelfde betekenis hebben. Ze
omschrijven
verschillende therapiemethoden, waaronder de Halliwick methode, de Bad Ragaz
Ring methode, a i chi, watsu, zwemmen, maar evengoed overgieten en stortbaden,
onderwatermassage, balneotherapie, sauna, whirpool, koude baden, warme baden,
wisselbaden, temperatuur opstijgende baden, hete baden, slijkbaden, enzovoort. In dit
onderzoek wordt onder hydrotherapie bewegingstherapie in het water bedoeld.

Voornamelijk wor den patinten met orthopedische aandoeningen doorverwezen voor
hydrotherapie, maar hydrotherapie zou ook zinvol kunnen zijn voor andere patintengroepen,
zoals pati nten met de ziekte van Parkinson.

De ziekte van Parkinson gaat gepaard met bradykinesie met bijkomend minimaal n van de
volgende stoornissen: rigiditeit van de spieren, rustremor enof balansproblemen die niet
veroorzaakt worden door primair visuele, vestibulaire, cerebellaire of proprioceptieve
disfunctie 3 . We vragen ons af in welke mate
bewegingstherapie in het water effect heeft op
het e venwicht en stappatroon van d e p
arkinsonpopulatie.

In de literatuur blijft sterk
m ethodologisch bewijs van de effectiviteit van hydrotherapie
achterwege, omdat het moeilijk is om storende variabelen te controleren. Daarnaast worden
vele hydrotherapeutische interventies gecombineerd met conventionele kinesitherapie.

9

Aangezien het onethisch is om patinten van therapie te weerhouden wordt het moeilijk voor
studies om een controlegroep op te nemen 4. Er werden reeds verscheidene studies
ge
public
eerd omtrent de effectiviteit van hydrotherapie bij orthopedische patinten en
patinten met rheumatode artritis 5 6 7 8, maar er is slechts weinig onderzoek verricht
naar de effectiviteit van hydrotherapie bij neurologische patinten.

Zoekacties in verschillende databases, waaronder PubMed, Web of Knowledge en PEDro,
naar de effecten van hydrotherapie op neurologische patinten, specifiek parkinsonpatinten,
leidde tot weini g relevante artikelen.

Slechts n artikel nam parkinsonpatinten op als doelgroep 9. De interventie van deze
gerandomi seerde, prospectieve, single blind, cross-over, gecontroleerde pilootstudie bestond
echter niet uit bewegingstherapie in het water. De studie onderzocht de effecten van
spatherapie bij 31 parkinsonpatinten. Hydrotherapie bestond uit thermische baden, drinken
van mineraal water, verschillende douchetypes en een onderwatermassage. Dit onderzoek
toonde na 4 weken een significante (p0,05) verbetering van de levenskwaliteit, de
motorische activiteit en het algemeen psychisch functioneren. Al deze significante verschillen
verdwenen na 20 weken 9.

Vervolgens werd in de literatuur uitgebreider gezocht naar de effecten van
bewegingstherapie in het water bij neurologische patinten. Binnen de studies met
neurologische patinten werden geen onderzoeken gevonden met de beoogde
uitkomstmaten, evenwicht en stappatroon. Er werd geopteerd om de uitkomstmaten als
zoekterm op te geven binnen de populatie van 65-plussers. Volgende studies 10 11 12
13 14 15 16 17 werden bekomen en vermelden een significante verbetering van het

10

evenwicht. Er werden geen onderzoeken gevonden die het effect van hydrotherapie op het
stappatroon bij 65-plussers nagingen.

De vraag die we ons stellen is of het bekomen effect van hydrotherapie op het evenwicht bij
65
-plussers ook teruggevonden kan worden bij parkinsonpatinten.

Een
niet gepubliceerde studie van Johnstone, (unpublished data) omtrent dit onderwerp werd
verkregen. Deze onderzocht de effecten van bewegingstherapie in het water bij elf
vrijwillige parkinsonpatinten gedurende 12 weken. Deze studie toonde bij negen van hen
een verbetering van de mobiliteit aan, bij tien van hen een verbetering in de aerobe
uithouding en e en verbetering in het statisch evenwicht. Bij acht vrijwilligers werd een
verbetering van het dynamisch evenwicht waargenomen. Deze studie kent echter een zeer
lage methodologische kwaliteit, met name niveau C, niet vergelijkend onderzoek. Het is dus
interessant om hiernaar verder onderzoek te verrichten met betere methodologische
kwaliteit.

In deze studie hebben we ons toegespitst op parkinsonpatinten in stadium III en IV (volgens
de Hoe hn en Yahr classificatie). In stadium III hebben de patinten te kampen met houding-
en balansproblemen en zijn hun stappen aangedaan, maar nog mogelijk zonder hulp. Ze zijn
fysiek ona fhankelijk, in tegenstelling tot stadium IV waar ze gedeeltelijk hulpbehoevend zijn
en waarbij ook he t staan is aangedaan 3.

11

Doel
Het doel van deze klinische studie is nagaan of bewegingstherapie in het water bijdraagt tot
een significante verbetering van het stappatroon, het evenwicht en de uithouding van
p
arkinsonpatinten in stadium III en IV (volgens de Hoehn en Yahr classificatie).
Methode
-
Onderzoekdesign
Initieel werd er een prospectieve gecontroleerde cohort studie met cross-over design gepland,
waarbij de gerekruteerde parkinsonpatinten zouden worden ingedeeld in drie groepen. Groep
1 zou de ee rste 8 weken hydrotherapie krijgen. Groep 2 zou de eerste 8 weken als
wachtlijstcontrolegroep fungeren en de laatste 8 weken bewegingstherapie in het water
krijgen. Daarnaast zouden patinten worden gerekruteerd voor een derde groep, dewelke als
controlebehandeling relaxatie zouden krijgen gedurende 8 weken. De therapie zou worden
ge geven supplementair aan de courante behandeling van de patinten. Deze patinten zouden
dus worden gevolgd gedurende 16 weken, waarbij de eerste meting gebeurt bij aanvang van
de interventie, de tweede meting na 8 weken en de laatste meting na 16 weken. Dit zou de
mogelijkheid geven zowel een intersubject (groep 1 versus groep 2 en groep 3) als een
intrasubject (groep 2) vergelijking uit te voeren.

Wegens het moeilijk verloop van de rekrutering zijn we van bovenstaand onderzoekdesign
af gestapt. Zo meldde zich slechts n persoon voor de relaxatietherapie. Daarom werd beslist
om deze gro ep niet op te starten. Het onderzoeksdesign werd omgevormd tot een
gecontroleerde klinische studie. Gebaseerd op twee groepen, een interventie- en een
controlegroep, die getest werden voor en na de interventie.

12

-
Deelnemers
De deelnemers werden gencludeerd indien ze voldeden aan de criteria ideopatische ziekte
van Parkinson, z ich in stadia III of IV ( indeling volgens Hoehn en Yahr) bevond en en zich
autonoom of met loophulpmiddel kon den verplaatsen over een afstand van m inimum 20
m eter . Eveneens moesten ze zich zelfstandig kunnen omkleden of daarvoor zelf begeleiding
door een mantelzorger voorzien. Alle patinten dienden een score hoger dan 24 te behalen op
de mini mental state examination (MMSE) vragenlijst. De patinten werden ge
-excludeerd op
basis van andere neurologische aandoeningen, acute musculoskeletale aandoeningen, acute
cardiovasculaire aandoeningen, aquafobie en incontinentie. Evenmin mochten ze de afgelopen
6 maanden deelgenomen hebben aan een hydrotherapie p rogramma.

De r ekrutering verliep langs diverse kanalen, via neurologen, aanschrijven van de Vlaamse
Parkinson Liga aan de hand van flyers (zie bijlage), telefonisch en elektronisch contact met de
verschillende kinesitherapiekringen van de regio Leuven en Antwerpen, mondelinge
informatieverstre kking bij de Parkinson GO Fit groep in gasthuisberg te Leuven, telefonisch-
en e lektronisch contact met rusthuizen, telefonisch contact met de regionale groepen
Antwerpen e n Vlaams Brabant van de Vlaamse Parkinson Li ga, een oproep op de
p arkinsonradio en tot slot via contactname met lesgevers hydrotherapie en stageplaatsen. De
patinten w erden genformeerd over de inhoud en het doel van het onderzoeksopzet met het
verzoek dat genteresseerden telefonisch of elektronisch contact met ons zouden opnemen.

In totaal werden veertien parkinsonpatinten gerekruteerd voor de hydrotherapie die voldeden
aan de inclusi ecriteria. Acht parkinsonpatinten hadden zich opgegeven voor hydrotherapie
aan de Katholieke Universiteit Leuven (KUL), vier parkinsonpatinten voor het Middelheim
zieke nhuis te Antwerpen en twee parkinsonpatinten in de Valens klinik te Zwitserland.

13

Wegens familiale- en weersomstandigheden hadden drie parkinsonpatinten in Leuven in de
loop van het onderzoe
k afgehaakt. De hydrotherapiegroep in het Middelheim ziekenhuis te
Antwerpen kon nie t worden opgestart omwille van het te klein groepsaantal. De sessies
kon den daar namelijk pas opgestart worden vanaf zes patinten per groep.

Voor de control egroep werden elf personen gerekruteerd die voldeden aan de inclusiecriteria.
Hierbij ware n vijf uitvallers. En persoon overleed tussen het tijdstip van meting 1 en meting
2. Bij ee n andere persoon werd
intussentijd de ziekte van Paget (=exclusiecriteria)
gediagnosticeerd. En persoon weigerde de tweede maal deel te nemen aan de meting wegens
te belastend. B ij een vierde persoon zorgde een enorme zwelling ervoor dat haar schoenen
niet langer paste n. Hierdoor was het onmogelijk om de test met drukzolen in de schoenen af te
nemen. Een vij fde persoon werd ge-excludeerd wegens extreem uitschietende data ten
aanzien van de stapfrequentie. Een overzichtelijke weergave van het aantal deelnemers en de
reden van d rop-out binnen elke groep kan u in figuur 1 vinden.
Figuur 1: f lowchart van het rekruteringsproces

T1: Tijdstip 1 T2: Tijdstip 2 26 P arkinsonpatinten
voldoen aan inclusiecriteria
T
1 Hydrogroep: 14 T
1 Controlegroep: 11
T
2 Hydrogroep: 7 Drop out:
3 familiale - en weersomstandigheden,
4 konden nie t opstarten wegens
onvoldoende groepsgrootte .
T
2 Controlegroep: 6 Drop out:
1 overlijden, 1 ziekte van Paget, 1
weigering deelname op T
2 , 1 zwelling
voet, 1 uitschietende data . T
1 Relaxatie: 1
Groep werd geschrapt,
wegens onvoldoende
aantal

14

Voor de testprocedure van start ging, werd elke deelnemer verzocht om het
informatieformulier, samen met het toestemmingsformulier, door te nemen en te
onderte
kenen. In het informatieformulier werd, in eenvoudige en verstaanbare taal voor de
patint, besc hreven wat het doel van het onderzoek was, wat de inhoud van de interventie- en
controlegroep inhield en werd eveneens het verloop van de meetmomenten toegelicht. Deze
do cumenten worden in de bijlage weergegeven.

Het onderzoek kende twee meetmomenten. De groepen werden gemeten bij aanvang en na
afloop van de studi e. De metingen vonden plaats tijdens de ON-fase van de
p arkinsonpatinten. Het tijdstip van de meting werd afgesteld op de inname van het
medicatie gebruik. De metingen gingen pas 1 uur na de medicatie-inname van start. De duur
tussen medic atie-inname en de meting was dezelfde voor tijdstip 1 als tijdstip 2.

Het onderzoe k staat onder supervisie van de professoren E. Kerckhofs (VUB), A. Nieuwboer
(KUL) en D. Daly (KUL).

- Interventie
Hydrotherapie kon doorgaan op twee locaties, het Middelheim ziekenhuis te Antwerpen en de
Katholieke Universiteit Leuven (KUL). In de loop van het onderzoek werd ook de Valens
klinik in Z witserland toegevoegd aan de locaties.

Omwille van de verschillende barrires die parkinsonpatinten ondervonden om deel te
nemen aan de interventie werd geopteerd om de interventieperiode slechts gedurende 5 weken
te laten doorgaan in plaats van 8 weken zoals vooropgesteld. Deze barrires worden nader
toegelicht in de discussie.

15

Bewegingstherapie in het water werd wekelijks gegeven, gedurende vijf weken supplementair
aan
de normale behandeling. Een sessie duurde ongeveer 45 minuten. De oefeningen waren
vooral gericht op de bevordering van het evenwicht en het stappatroon van deze patinten.
Deze oefeningen verliepen volgens het geziene praktijkschema in de cursus Hydropthera pie
te Amersfoor t in Nederland (certificaat zie bijlage). De uitgewerkte sessies bewegingstherapie
in het water worde n weergegeven in de bijlage.

De uitvoerin gswijze werd individueel aangepast naargelang de mogelijkheden van de patint.
Er werd geen auditieve cueing gebruikt tijdens de sessies. De sessies werden gegeven in water
op
borsthoogte. De hydrotherapie werd gegeven door een bevoegd studente in het zwembad
van de Katholieke Universiteit Leuven en de Valens klinik. De temperatuur van het
zwembadwater bedroeg 28 in Leuven en 33 in Valens.

De hydrotherapie zou in het Middelheim ziekenhuis worden gegeven door een plaatselijke
kinesitherapeut(e). Wegens het niet bereiken van het minimum aantal deelnemers, zijnde zes
personen, in het Middelheim ziekenhuis werd de hydrotherapie enkel aan de KUL en de
Valens klinik gegeven. De interventie werd opgestart in oktober aan de KUL en in februari in
de Valens klinik. Na de interventie werden opnieuw alle gencludeerde patinten gemeten.

- Uitkomstm aten
Primaire uitkomstmaten
Schredelengte en stapfrequentie
Voor het meten van de klinische variabelen, schredelengte en stapfrequentie, werd het
portable stride an alyzer system van B&L engineering (gebaseerd op druksensoren ingewerkt
in inlegzolen) gebruikt. Dit meetinstrument is ontworpen om ondermeer de snelheid, de

16

stapfrequentie, de schredelengte, de stand- en zwaaifase en de duur van de stapcyclus te
meten.

De riem met r
ecorder werd aangebracht rond het middel van de patint. Vervolgens werden
de voetzoolt jes, aangebracht in de schoen van de patint, verbonden met de recorder.
De gegevens werden opgeslagen op de CompactFlash memory card in de recorder. Nadien
werden de gegevens overgedragen op de computer, gebruik makend van de bijhorende
software.

De
schredelengte werd weergegeven als de gemiddelde afstand in meters vanaf het eerste
h ielcontact tot het volgende hielcontact van dezelfde voet.
De formul e is snelheid (mmin) * duur gangcyclus (sec)60.
De stapfrequentie werd weergegeven in aantal stappen per minuut. Aangezien er twee stappen
zijn per schrede en 60 seconden in een minuut is de formule als volgt
stapfrequentie = 2*60duur gangcyclus(sec).
Hierbij is de gangcyclus een gemiddelde van de tijd (in sec) vanaf het eerste initieel contact
tot het la atste initieel contact aan dezelfde zijde en de eerste afzet met de tenen tot de laatste
afzet met de tenen aan de andere zijde gedeeld door het aantal stappen.

Om de validiteit na te gaan heeft Bilney et al.
18 de GAITRite (CIR Systems Inc. Clifton,
NJ 07012) vergeleken met de clinical stride analyzer (CSA) (B&L Engineering). Het
o nderzoek toonde een positieve intercorrelatie (0.99) aan voor schredelengte en stapfrequentie
ongeac ht de stapsnelheid (voorkeurstempo, traag of snel tempo).

17

Schredevariatie
Het portable stride analyzer system geeft geen schredevariatie weer. Daarom werd besloten
om de schre
devariatie te berekenen door de standaarddeviatie op de schredelengten te
bereken en. Het meetinstrument gaf echter niet de mogelijkheid om de lengte van elke
individuele stap te berekenen, omdat het slechts de gemiddelde schredelengte over 12 meter
(= 1 trial) weergaf. Aangezien we geen variatie kunnen berekenen op 1 trial werden meerdere
trials bekomen door de gemiddelde schredelengten over 12 meter te nemen gedurende een
interva l van 6 minuten. De standaarddeviatie werd dan berekend door middel van
onderstaande formule op alle bekomen trials.
SD = (Y-X 2
)
Met Y =(S 12
+ S
22
+ S
32
+ + S n2
)n
Met X = (S 1
+ S
2
+ S
3 +
+ S
n)n
Met S i
= gemiddelde schredelengte over 12 meter

Sec undaire uitkomstmat en
Evenwicht
Voor het meten van het evenwicht werd de Berg Balance Scale (BBS) gebruikt. De BBS
bestaat uit 14 testitems, die elk gescoord worden op een 5-punt ordinale schaal (0-4 punten).
Door het optellen van de itemscores bekomt men een totaalscore met een range van 0 tot 56.
De totaa lscore leidt tot de inschatting van de valkans. Een score 45 punten duidt op een
onafhankeli jke en zekere uitvoering zonder fysieke en verbale hulp. Een score 45 punten
daarentegen verwijst naar een uitvoering waarbij men volledig afhankelijk is van
hulpmiddelen enof supervisie 19.

18

De gevonden consistente correlatie tussen de BBS en de Unified Pa
rkinsons Disease Rating
Scale Motor Examination (UPDRS-ME), het ziektestadium en de Algemeen Dagelijks Leven
(ADL- ) capaciteit in het onderzoek van Qutubuddin et al. 20
ondersteunt de criterium
gerelateerde validiteit van de BBS binnen de parkinsonpopulatie. Het onderzoek concludeerde
dat de BBS in de subgroep van oudere volwassenen zowel kan dienen als nuttige test voor het
aantonen van evenwichtsproblemen alsook in staat is om veranderingen van het evenwicht
aan te tonen. Berg et al. 21 rapporteerden een minimum klinisch relevant verschil vanaf 5.3
en 6.2 punten (re spectievelijk 90 en 95% zekerheid).

De test-hertest betrouwbaarheid van de BBS bedraagt 0.62-0.81. Om de validiteit na te gaan
hebben F ranchignoni et al. 22 de BBS vergeleken met de postural changes scale (PCS). Het
onderzoek toonde e en positieve intercorrelatie (0.82) aan tussen beide meetschalen.

Het afnemen van de BBS duurt ongeveer 15 minuten. Dit is afhankelijk van de fysieke
toestand van de patint. Het instrument is beschikbaar in het Nederlands.

Uithouding
De uithouding van de patinten werd getest aan de hand van de 6
-wandeltest. Deze test is een
afgeleide van de Coopertest. Het is een eenvoudig klinisch toepasbaar meetinstrument en is
bovendien func tioneel gericht in tegenstelling tot andere meer complexe uithoudingstesten.
Omwille va n het leereffect, dat enkel bij de tweede test optreedt 23, hebben
we
bij het eerste
meetmoment van de patint de test tweemaal uitgevoerd. Hierbij was het de bedoeling dat de
patint gedur ende 6 minuten een zo groot mogelijk afstand aflegde (indien nodig met
loophulpmiddel) e n waarbij rustpauzes binnen de tijd waren toegelaten.

19

Steffen et al. 24
onderzochten de test-hertest betrouwbaarheid en minimaal klinisch relevant
verschil van de 6 minuten wandeltest bij mensen met de ziekte van Parkinson. De test-hertest
betrouwbaarheid bedraagt 0.96 en het minimaal klinisch relevant verschil 82 meter. Er wordt
aang egeven dat dit laatste afhankelijk is van het ziektestadium. Verder onderzoek omtrent het
minimaal klinisch relevant verschil per ziektestadium is gewenst. Er werd echter geen
onderzoek gevonden dat de validiteit van de 6 minuten wandeltest bij parkinsonpatinten
naging .

Verklarende uitkomstmaten
Unified Parkinsons Disease Rating Scale Motor Examination (UPDRS- ME)
De ziektetoesta nd van de patint kunnen we het beste weergeven aan de hand van de Unified
Pa rkinson s Disease Rating Scale ( UPDRS). Deze kan worden ingedeeld in vier secties.
Sectie 1: geestestoestand, gedrag en stemming. Sectie 2: Activiteiten Dagelijks Leven (zowel
gedurende hun on - als of ffase. Sectie 3: motorische functies en sectie 4: complicaties van
de therapie. Verder we rden de onderdelen aangevuld met de Hoehn en Yahr
classificatieschaal en de Schw ab en England schaal. We maakten een somscore van de
eerste drie delen, een score 0 wijst op helemaal niet aangedaan en een score 137 wijst op heel
ernstig aangedaan 25. Enkel deze soms core werd gehanteerd binnen het onderzoek.

Post et al. 26 onderzochten de betrouwbaarheid voor de Unified Pa rkinsons Disease Rating
Scale Motor Examination (UPDRS-ME). De interbetrouwbaarheid bedraagt voor de UPDRS-
ME 0.86-0.90, de intrabetrouwbaarheid 0.66-0.97. De webster scale is een beoordelingschaal
voor de pa tinten met de ziekte van Parkinson gebaseerd op 10 klinische bevindingen
dewelke de ernst van de ziekte weergeeft. Deze schaal en de UPDRS- ME
kennen een

20

correlatie 0.80 voor alle stadia van Hoehn en Yahr
27. De UPDRS- ME is een valide en
betrouwbaar meetinstrument om de ernst van de ziekte in te schatten.

- Statistische analyse
De drie primaire uitkomstmaten, zijnde schredelengte, stapfrequentie en schredevariatie,
evenals de tw ee secundaire uitkomstmaten, evenwicht en uithouding, worden in de twee
groepen (hydrogroep en controlegroep) twee keer gemeten. Eenmaal voor en eenmaal na de
interventie. Schredelengte , stapfrequentie,
schredevariatie en 6 -wandeltest levere n data op
van ratio niveau . De Berg Balance Scale (BBS) levert data v an ordinaal meetniveau. Gezien
de kleine steekproefgrootte werd echter non-parametrisch getoetst .

De beide groepen werden bij aanvang van het onderzoek vergeleken ten aanzien van leeftijd,
geslacht, duur parkinsonziekte, Hoehn & Yahr stadia en UPDRS-ME. Hiervoor werd gebruik
gemaakt van de Mann Withney U test. Deze test is analoog met de independent sample T -test
en vergelijkt de gemiddelde rangen tussen de twee groepen. Voor de vergelijkbaarheid ten
aanzien van g eslacht en Hoehn & Yahr stadia werd gebruik gemaakt van een normaliserende
boogsinustransformatie, aangezie n de steekproef te klein was en de vergelijking op basis van
percentage niet op correcte wijze in het statistisch programma SPSS ko n worden uitgevoerd.

Om de vergelijkbaarheid van de groepen bij aanvang van de interventie te testen ten aanzien
van de uitkomstmaten, evenwicht, schredelengte, stapfrequentie, schredevariatie e n 6-
wandelte st werd eveneens gebruik gemaakt van de Mann Whitney U test.

De effectiviteit van de behandelmethoden (hydrotherapie in combinatie met de courante
behandeling versus enkel courante behandeling) op het evenwicht, de schredelengte, de

21

stapfrequentie, de schredevariatie en de
6wandeltest bij parkinsonpatinten werd non-
p arametrische
getoetst aan de hand van de Wilcoxon test.

In geva l van significante pre-post verschillen werd nagegaan of de behandelmethode van de
ene g roep efficinter was dan de behandelmethode van de andere groep. Hiervoor werd
gebruik gemaakt van de Mann-Withney U test.

Er werd ge bruik gemaakt van een significantiedrempel p=0,05 om de kans op een type I fout,
kans dat we d e nulhypothese H
0
foutief verwerpen, zo klein mogelijk te houden. Alle toetsen
werden uitgevoerd met het statistisch programma SPSS.
Resultat
en
De groepen waren bij aanvang van de studie vergelijkbaar ten aanzien van geslacht,
Hoehn&Yahr stadia, UPDRS-ME en duur parkinsonziekte (PD), schredevariatie en
schrede
lengte. Ze verschilden bij aanvang significant (p0,05) ten aanzien van leeftijd,
evenwicht, uithouding en stapfrequentie. De patinten van de controlegroep waren gemiddeld
13,76 jaar ouder dan de patinten opgenomen in de hydrogroep. De hydrogroep toonde voor
aanvan g van het onderzoek gemiddeld een hogere rangscore (10.14 versu
s 4.86) op de BBS,
met andere woorden deze groep scoorde gemiddeld beter op evenwicht dan de controlegroep.
De pati nten opgenomen in de hydrogroep vertoonden bij aanvang van de studie een dubbel
zo lange wandelafstand afgelegd in 6 minuten in vergelijking met de controlegroep. Hun
stapfrequenti e per minuut lag beduidend hoger in vergelijking met de controlegroep. De
gemidde lde waarden +
standaarddeviatie bij aanvang van de studie worden per groep en per
item in t abel 1 weergegeven.

22

Omwille van de grote variabiliteit qua medicatiegebruik (zie tabel 2)
was het moeilijk om
beide groepen hierop te vergelijken. Opmerkelijk was dat de patinten uit de hydrotherapie-
groep meerdere soorten medicatie innamen voor de ziekte van Parkinson terwijl de patinten
in de controlegroep hoofdzakelijk slechts 1 soort medicatie innamen, zijnde prolopa.

Tabel 1: Vergelijkbaarheid groepen Hydrogroep Controlegroep (Hydro - controle) S ignificantie
Leeftijd 66.57 + 8.77 80.33 + 8.47 13,76
p=0,020
Geslacht 71,3%
28,57% 66,6%
33,3% 13.73
4.73 0,1* ( - 1,09 - 1,09)
Hoehn&Yahr III: 42.86%
IV:57.14% III:50%
IV:50% III:7.14%
IV:7.14% 0,14* ( - 1,09 - 1,09)
UPDRS - ME 14 9,5 4.5 p=0,366
Duur PD (in j) 10.29 + 12.63 5 + 2.83 5.29 p=0,394
BBS 48 44 4
p=0,017
6'wandeltest (in m) 350.63 + 79.18 151.3 + 33.88 199.3
p=0,001
Stapfrequentie (min) 110.75 + 8.21 91.03 + 8.88 19.72
p=0,002
Schredevariatie 0.046 + 0.009 0.048 + 0.033 0.002 p=0,856
Schredelengte (in m) 0.79 + 0.28 0.71 + 0.26 0.008 p=0,101
: verschil tussen beide groepen
*toets statistiek via normaliserende boogsinustransformatie. De toets statistiek ligt in de aanvaardingsintervallen, dus de n ulhypothese
(hydrogroep=controlegroep) wordt aanvaard.
mediaan (UPDRS-ME en BBS zijn van ordinaal niveau, waardoor er geen mogelijkheid is tot berekening van gemiddelden.)
p0,05: Nulhypothese (hydrogroep=controlegroep) wordt verworpen.
p0,05: Nulhypothese wordt aanvaard.
Tabel 2: Medicatiegebruik
ppn: proefpersoon
Mirapixine Eldepryl Symmetrel Prolopa Requip Termax Comtan Stalevo Tasmar Pkmerz Madopar Sinemet
Hydrogr oep
ppn1 X X X
ppn2 X X
ppn3 X X X
ppn4 X X
ppn5 X X X X
ppn6 X X X
ppn7 X X
Controlegroep
ppn1 X
ppn2 X
ppn3 X X
ppn4 X
ppn5 X
ppn6 X

23

De hydrogroep kreeg gedurende 5 weken hydrotherapie naast hun courante behandeling. De
controleg
roep daarentegen kreeg geen bijkomende therapie naast hun lopende behandeling.
De patinten werden gemeten bij aanvang, op tijdstip 1, en 5 weken later, op tijdstip 2. De
resulta ten van de pre-post meting binnen elke groep ten aanzien van evenwicht, 6wandeltest,
stapfrequenti e, schredevariatie en schredelengte worden weergegeven in tabel 3.

Een sig nificant verbetering (p0,05) werd aangetoond binnen de hydrogroep ten aanzien van
het evenwicht. Ook werd een significant (p0,05) grotere schredelengte waargenomen in de
hydro groep na de interventieperiode. We zag en gee n significante verschillen binnen de
controlegroep.

Tabel 3: Pre-post verschillen Uitkomstmaat Hydrogroep Controlegroep
Intake Outtake Significantie Intake Outtake Significantie
6'wandeltest 350.63 + 79.18 361.62 + 51.05 p=0.375 151.3 + 33.88 146.34 + 77.13 p=0.844
Stapfrequentie 110.75 + 8.21 113.98 + 10.4 p=0.219 91.03 + 8.88 98.15 + 9.92 p=0.313
Schredevariatie 0.046 + 0.009 0.041 + 0.012 p=0.375 0.048 + 0.033 0.058 + 0.043 p=0.688
Schredelengte 0.79 + 0.28 0.99 + 0.24
p=0.016 0.71 + 0.26 0.70 + 0.24 p=1
BBS 48 55
p=0.016 44 40 p=0.094

Vervolgens werd nagegaan of de behandelmethode in de hydrogroep significant beter was dan
de behand
elmethode van de controlegroep ten aanzien van evenwicht en schredelengte. De
grootte van de verandering tussen post- en premeting word t
van beide groepen ten aanzien
van evenwicht en schredelengte weergegeven in tabel 4.

24

Er werden significante veranderingen (respectievelijk p=0.005, p=0.035) ten aanzien van
evenwicht en schredelengte teruggevonden. Na interpretatie van de mediaan kon gesteld
worden da
t de patinten opgenomen in de hydrogroep een significant (p=0,005) positieve
verandering in evenwichtscore vertoonden in vergelijking met de patinten opgenomen in de
controlegroe p. Deze vertoonden een negatieve verandering in evenwichtscore. Na
interpr etatie van het gemiddeld verschil in schredelengte kon gesteld worden dat de patinten
in de hyd rogroep significant (p=0.035) grotere stappen hebben gezet dan de controlegroep na
verloop van de interventie.

Tabel 4: Between group analyse Uitkomstmaten Hydrogroep Controlegroep Significantie
BBS (T
2 - T
1 )* 7 - 4 p=0.005
Schredelengte (T
2 - T
1 ) 0.19 - 0.01 p=0.035
* BBS: uitgedrukt in mediaan, aangezien de BBS behoort tot ordinaal meetniveau en dus geen correct gemiddelde berekent kan worden.

Discussie
Het opzet van deze studie was nagaan of bewegingstherapie in het water bijdraagt tot een
verbetering van het stappatroon, het evenwicht en de uithouding van parkinsonpatinten in
stadium III en IV (volgens de Hoehn en Yahr classificatie).

De patinten binnen de hydrogroep vertoonden een positief significante verandering
(p=0,016) in schredelengte en
in evenwicht. Bij
het pre-post mediaanverschil op de BBS
binnen de hydrogroep zagen we een positieve verandering van 7 punten. Berg et al. 21
rapporteerde n een minimum klinisch relevant verschil op de BBS vanaf 5.3 en 6.2 punten
(respectievelijk 90 en 95% zekerheid). Buiten een significant verschil konden we hier ook een
klinisch relevant verschil op de BBS binnen de hydrogroep aantonen.

25

We zag
en geen significante verschillen binnen de controlegroep. De patinten die geen extra
behandeling kregen supplementair aan hun courante behandeling waren noch verbetert noch
verslechtert ten aanzien van de gemeten uitkomstmaten. Hun niveau qua evenwicht,
uithouding e n stappatroon bleef behouden.

Wannee r we een betweengroup vergelijking deden ten aanzien van evenwicht en
schredelengte ma akten we gebruik van het verschil binnen elke groep opdat de verschillen
tussen de groepen bij aanvang van het onderzoek geen invloed hadden op de vergelijking. De
resulta ten toonden een significant grotere schredelengte en een beter evenwicht in de
hydr ogroep in vergelijking met de controlegroep.

W e kunnen geen antwoord geven op de onderzoeksvraag of bewegingstherapie in het water
bijdraa gt tot een verbetering van het evenwicht, het stappatroon en de uithouding bij
parkinsonpatinten omwille van de niet gecontroleerde variabele, zijnde de courante
behandeli ng. Deze behandeling was niet vergelijkbaar met de controlegroep op vlak van de
medicamenteuz e behandeling en de aard en de intensiteit van de conventionele kinesitherapie.
Gezien de aspecifieke componenten van de interventie dienen de bekomen significante
(p0,05) effecten met grote voorzichtigheid genterpreteerd te worden. Het bekomen effect
binnen de hydr ogroep en de betweengroupanalyse kan veroorzaakt zijn door de extra
behandelt ijd per week en door het niet-specifieke aspect van de behandeling. Het verschil in
medische beha ndeling, het verschil in de
aard en de intensiteit van de conventionele
kinesithera pie binnen elke groep als tussen de groepen konden hierop een invloed hebben.
Verder ond erzoek waarbij men bovenvernoemde parameters onder controle heeft zal hierin
duidelijkheid kunnen brengen.

26

Idealiter zou men in verder onderzoek een placebogroep moeten opnemen. Hydrotherapie
maakt het echte
r heel moeilijk om een placebogroep op te stellen. Daarom was het plan in dit
onderzoek ini tieel een bijkomende groep met een andere behandelmethode, zijnde
re laxatietherapie, op te nemen om aan te tonen dat de bekomen effecten al dan niet te wijten
zijn aa n de behandelmethode of aan de aspecifieke therapie-effecten. De relaxatiegroep kon
niet worden opgestart wegens onvoldoende genteresseerden.

Er dient ook te worden opgemerkt dat eventueel aanwezige effecten op andere gemeten
uitkoms tmaten, zoals stapfrequentie, schredevariatie en uithouding, niet werden gevonden
omwille van de kleine steekproefgrootte.

Opmerkelijk lijkt misschien de significant (p0,05) toegenomen schredelengte en de niet
significant gedaalde stapfrequentie. Een significant (p0,05) grotere schredelengte hoeft niet
noodzakeli jk gepaard te gaan met een afname in stapfrequentie. Als we naar het gemiddelde
kijken binnen de hydrogroep zien we zelfs een niet significante (p0,05) toename in
stapfrequentie. Dit kan verklaard worden als volgt: de patinten in de hydrogroep nemen
grotere stapp en en stappen de 12 meter o ok af op een snellere tijd. Hierdoor neemt het aantal
stappen over 12 meter af en neemt de stapfrequentie toe aangezien de patinten vlotter gaan
stappen en dus uiteinde lijk meer stappen per minuut zetten.

Verder dient ook rekening gehouden te worden met het plafondeffect dat bereikt werd op de
BBS op de tweede meting. Het merendeel van de patinten behaalden de maximumscore,
waardoor eventueel verdere verbetering in evenwicht niet kon worden aangetoond. Hierdoor
werden de resultaten van de test gelimiteerd. In verder onderzoek moet men trachten het
plafondeffect te omzeilen door te opteren voor een evenwichtschaal met moeilijkere taken.

27

Sterkte-zwakte analyse
Deze studi
e kende enkele beperkingen. Een eerste beperking van deze studie was dat beide
groepe n niet vergelijkbaar waren bij aanvang. De ongelijkheid in groepen kan verklaard
wo rden doordat de rekrutering plaatsvond in verschillende centra. Omwille van het moeizame
rekruteringsproces werden de controlepatinten voornamelijk in rusthuizen gerekruteerd,
waardoor we bij een oudere bevolkingsgroep terecht kwamen. Deze patinten zijn over het
algeme en minder actief. Dit kwam tot uiting in het significant verschil in de uithouding bij
aanvan g van de studie, waaruit blijkt dat de maximale wandelafstand van de controlepatinten
binnen eenzelfde tijd de helft bedroeg van de patinten opgenomen in de hydrogroep. De
lagere stapfr equentie van de controlepatinten in vergelijking met de hydrogroep kunnen we
verklaren aan de hand van hun trager wandeltempo.

Een tweede beperking van deze studie was de kleine steekproefgrootte waardoor mogelijke
effec ten eventueel niet werden aangetoond. Opmerkelijk is wel, dat ondanks de kleine
steekproe fgrootte, er toch effecten konden aangetoond worden. Deze kleine steekproefgrootte
wa s het gevolg van een moeizame rekrutering. De mogelijke barrires voor patinten om deel
te nemen aan de studie worden hieronder opgesomd.

Een mogelijke ba rrire die patinten weerhield om deel te nemen was de afhankelijkheid van
een derde om te kunnen deelnemen. Aangezien we patinten zochten met houdings- en
evenwichtsproblem en enof staan- en gangproblemen was de transfer naar en van het
zwembad niet evide nt. De meeste van deze patinten hebben geen rijbewijs en hebben
moeilijkheden met de verplaatsing per openbaar vervoer. Zij moeten dan beroep doen op
derden voor h et traject heen en terug naar het zwembad. Patinten die zich niet zelfstandig
kunnen omklede n dienen zelf een begeleider te voorzien die hen daarbij helpt. Patinten die

28

wensen deel te nemen moeten dus vaak een beroep doen op hun partner, hun vriendenkring of
een b
egeleider. Deze situatie impliceert dat niet enkel de patint tijd moet vrijmaken voor het
onderzoek , maar ook een derde. Bovendien vinden patinten het vaak vervelend om anderen
hiermee lasti g te vallen. Z e dienen wellic ht vaak op dezelfde personen beroep te doen voor
andere activiteiten, zoals winkelen, naar de kinesitherapeut gaan en dergelijke.

Een tweede barrire was wellicht dat de meeste parkinsonpatinten behoren tot een generatie
die nooit heeft leren zwemmen. Het feit dat men niet kan zwemmen heeft mogelijk sommigen
gehinderd om deel te nemen. Bovendien werd er niet duidelijk gecommuniceerd dat voor de
deelname aan de studie geen zwemvaardigheden vereist waren.

De exclusiecriteria vormden eveneens een barrire. Deze criteria bestond en ondermeer uit
incontinentie, andere neurologische, musculoskeletale of cardiologische aandoeningen. Veel
p arkinsonpatinten behoren tot de oudere generatie en vertonen dus vaak naast de ziekte van
Parkinson ook artrose. Een cardiovasculair accident (CVA) in de antecedenten van ouderen is
ook niet ongewoon. Hierdoor werden vele parkinsonpatinten geexcludeerd ongeacht of ze
wensten deel te nemen.

Een gevolg van deze moeizame rekrutering was dat we onvoldoende deelnemers hadden om
een at
random indeling te maken in een wachtlijst- en een interventiegroep. Dit brengt ons bij
de derde z wakte van deze studie. Alle gerekruteerde patinten kwamen in de interventiegroep
terecht zodat van start kon worden gegaan met de hydrotherapie. De wachtlijstgroep werd
geschrapt. Rusthuizen en andere instellingen werden gecontacteerd om een controlegroep te
creren.

29

Een vierde zwakte van deze studie was de korte interventieperiode en lage frequentie.
Mogelijk kond
en grotere effecten worden aangetoond wanneer de frequentie van de
interventie werd opgevoerd en de duur van de interventieperiode langer was. Het was echter
niet evident om de fre quentie op te drijven aangezien de verplaatsing naar en van het
zwembad en he t omkleden de hulp van derden impliceerde. Gedurende de interventie deden
er zich e nkele situaties voor waardoor de interventieperiode van 8 weken naar 5 weken werd
ingekort. Naast de klassieke redenen van afwezigheid, zoals familiale omstandigheden en
ziekte, wa s er enorm veel sneeuwval en vriesweer. Dit bemoeilijkte de bereikbaarheid van het
zwembad. Ande re redenen waarom de patinten niet opdaagden waren stakingen van het
openbaar vervoer en het niet beschikbaar zijn van de chauffeur.

Eveneens een zwakte van deze studie was de blindering. Patinten blinderen was niet
mogelijk gezien de aard van de interventie. Blindering van de onderzoekers was evenmin
aanwezig in dit onderzoek aangezien de onderzoekers eveneens de behandelaars waren.

De meetmethode van de stride analyzer kan eveneens ter discussie gesteld worden. D e
gemeten uitkomstmaten, zijnde schredelengte en stapfrequentie, zijn gemiddelde waarden.
Ind ien een parkinsonpatint freezt tijdens de afgelegde weg gaf de stride analyzer een
vertekend e waarde van de schredelengte en stapfrequentie weer. Niemand van de
gen cludeerde patinten had echter een freezing moment gekend gedurende de afgelegde weg.
De schredevariatie werd berekend door middel van een eenvoudige berekening in excel aan
d e hand van een aantal 12 meter trajecten. De fout hierop was aanzienlijk groter dan de
variabil iteit van de schredelengte berekend op een loopmat. Op een loopmat wordt gewerkt
met exac te waarden in tegenstelling tot gemiddelde waarden bij de stride analyzer. Dezelfde
procedure werd gehanteerd bij zowel de post- als de premeting. Dit toestel had echter ook

30

voordelen ten aanzien van loopmatten. De portable stride analyzer konden we meenemen en
wa
s,
mits de aanwezigheid van een voldoende lange gang, snel installeerbaar op verschillende
locatie s. In dit onderzoek werd geopteerd voor de thuissituatie van de patint. Op deze manier
werd tegemoet gekomen aan een mogelijke barrire, zijnde de verplaatsing voor de testing.

De courante behandeling bestond uit de medische behandeling, die individueel was afgesteld
per pati nt, en de conventionele kinesitherapie. De soorten medicatie verschilden tussen beide
groepen (zie tabel 2). Dit kon reeds een invloed geven op de resultaten. Verder onderzoek zou
het effect van parkinsonmedicatie op evenwicht, stappatroon en uithouding bij deze
patintengroep kunnen nagaan. Alle patinten kregen eveneens kinesitherapie die
hoofdzake lijk bestond uit gangtraining en actieve mobilisatie van bovenste en onderste
ledematen. Slechts twee patinten uit de hydrogroep en drie patinten uit de controlegroep
krege n evenwichtsoefeningen. De intensiteit van de conventionele kinesitherapie varieerd
e
zowel binnen als tussen de groepen, gaande van 1x 20 tot 5x30week in de hydrogroep en
3x 20 tot 3 x30w eek in de controlegroep. De intensiteit van de conventionele kinesitherapie
ko n
natuurlijk een impact hebben op de bekomen effecten. Vermoedelijk was het bekomen
effect op evenwicht en schredelengte bij de twee patinten uit de hydrogroep die 5x 30week
kinesit herapie behandeling kregen eerder te wijten aan de dagelijkse kinesitherapiesessie dan
de eenmalige hydrotherapiesessie. We kunnen hierover geen uitsluitsel geven. Verder
onderzoek is g ewenst.

Verder onderzoek op grotere schaal, waarbij de groepen bij aanvang vergelijkbaar zijn voor
de uitkoms tmaten alsook voor medicatie en aard en intensiteit van conventionele
kinesitherapie e n waarbij er aanwezigheid is van een placebogroep of extra behandelgroep
met blindering van onderzoekers en behandelaars, zou kunnen aantonen of bewegingstherapie

31

in het water leidt tot een beter evenwicht, stappatroon en uithouding bij parkinsonpatinten in
stadium III
en IV. Hierbij dient ook rekening gehouden te worden met het plafondeffect
bekomen op de BBS.

De bere kende post hoc power bedraagt slechts 53%. Dit wil zeggen dat de kans op een fout
type II , dat we geen effect kunnen aantonen wanneer er wel een effect is, aanzienlijk is.
Opmerkelij k is dat ondanks deze aanzienlijke kans op een fout type II we wel reeds effect en
hebben gevonden.
Conclusie
We kunnen geen antwoord bieden op de onderzoeksvraag of bewegingstherapie in het water
leidt tot een be
ter evenwicht, stappatroon en uithouding bij parkinsonpatinten, omwille van
de niet gecontroleerde variabele, zijnde de courante behandeling. Hydrotherapie
gecombi neerd met de courante behandeling leidt tot een grotere schredelengte en een beter
evenwicht bi j parkinsonpatinten in Hoehn & Yahr stadium III en IV. Uit de between group
anal yse blijkt eveneens dat hy
drotherapie gecombineerd met de courante behandeling
effici nter is dan enkel de courante therap ie ten aanzien van schredelengte en evenwicht.
Gezien de aanwezigheid van aspecifieke componenten van de interventie, die nader werden
toegelicht in de discussie, dienen de bekomen effecten met grote voorzichtigheid
genterpreteerd te worden. We kennen niet de exacte factor (inhoud conventionele
behandeli ng, hydrotherapie, placebo-effect) die de aanwezige effecten verklaart. Omwille van
de kleine ste ekproefgrootte werden mogelijke effecten ten aanzien van de andere
uitkomstma ten niet teruggevonden. De resultaten wettigen verder onderzoek van betere
methodologische kwaliteit op grotere schaal, mede in acht genomen dat er geen nadelige
effec ten werden gevonden.

32

Erkenningen
We zouden graag Prof. E. Kerckhofs, Prof. A. Nieuwboer, Prof. D. Daly, Dr. Pickut, K.
Lu
ycks, J . Lamb eck, J. Rasschaert, D. Van den Broeck, A. Buelens, E. De decker, de
Vlaamse Pa rkinson Liga, de parkinsonradio, de kinesitherapiekringen Leuven en Antwerpen
bedanken voor hun bijdrage aan deze studie.
Belangen verklaring
De auteur verklaart geen belangenmenging.

33

Referentielijst
1 Iron JM. Brody LT, indic
ations and advantages of an aquatic -based program. In: Brody
LT, Geigle PR, editors. Aquatic exercise for rehabilitation and training. Eerste druk, Human
Kine tics; 2009. p9 -11.

2 Vansteenland H., algemene indicaties voor hydrotherapie. In: Vansteenland H.
Hydrothe rapie.
1ste editie, scriptoria Antwerpen; 1968. p52-54.

3 Z iekte van Parkinson, Richtlijn voor de diagnose en therapeutisch proces bij patinten met
de ziekte van Parkinson. Koninklijk nederlands genootschap voor fysiotherapie 2004; 114.

4 Lipow V. Water-proofing, measuring aquatic therapy effectiveness.
Rehabilitation
management 1998; 11: 34.

5 Silva LE, Valim V
, Pessanha AP , Oliveira LM , Myamoto S, Jones A, Natour J .
Hydrotherapy versus conventional land-based exercise for the management of patients with
osteoarthritis of the knee: a randomized clinical trial. Physical Therapy 2008; 88: 12-21.

6 Schencking M, Otto A, Deutsch T
,
Sandholzer H. A comparison of Kneipp hydrotherapy
with conventiona l physiotherapy in the treatment of osteoarthritis of the hip or knee. BMC
Musculoskeletal disorders 2009; 19: 104-114.

7 Rahmann A, Brauer SG, Nitz JC. A specific inpatient aquatic physiotherapy program
improves strength after total hip or knee replacement surgery: a rct. Archives of physical
medicine and Rehabilitation 2009; 90: 745
-55.

34

8 Giaquinto S, Ciotola E
, Dall'armi
V, Margutti F . Hydrotherapy after total hip arthroplasty:
a follow-up study. Archives of gerontology and geriatrics 2010; 50: 92-95.

9 Brefel-courbon C, Desboeuf K , Thalamas C, Galitzky M , Senard JM , Rascol O ,
Montastruc J L. 2003. Clinical and economic analysis of spa therapy in Parkinson's disease.
Movement disorders 18(5):578-584.

10 Simmons V, Hansen PD. Effectiveness of water exercise on postural mobility in the well
elderly: an experimental study on balance enhancement. Journal of Gerontology 1996; 51:
233 -228.

11 Devereux K, Robertson D, Briffa NK. Effects of a water-based program on
women 65 years and over: a randomised controlled trial. Australian Journal of Physiotherapy
2005; 51: 102-108.

12 Broman G, Quintana M, Lindberg T, Jansson E, Kaijser L. High intensity deep water
training can improve aerobic power in elderly women. European Journal of applied
physiology 2006; 98: 117-123.

1 3 Tsourlou T , Benik
A, Dipla K , Zafeiridis A, Kellis S , 2006. The effects of a twenty-four-
week aquatic training program on muscular strength performance in healthy elderly women.
Journal of str ength and conditioning research 2006; 20: 811-818.

35

14 Carral C, Prez C. Effects of high-intensity combined training on women over 65.
Gerontology 2007; 53: 340-346.

15 Candeloro J M, Caromano FA. Effect of a hydrotherapy program on flexibility and
muscle strength in elderly women. Revista brasilieira de fisiotherapia 2007; 11: 303-309.

1 6 S
eynnes O , Hue O, Ledrole D , Bernard PL. Adapted physical activity in old age: effects
of a low-intensity training program on isokinetic power and fatigability. Aging clinical and
experimental research 2002; 14: 491-498.

17 Douris P, Southard V, Varga C, Schau
ss W, Gennaro C, Reiss A. The effect of land and
aquatic exercise on balance scores in older adults. Journal of Geriatric Physical Therapy
2003;
26: 3 -6.

18 Bilney B, Morris M, Webster K. Concurrent related validity of the GAITRite walkway
system for quantification of the spatial and temporal parameters of gait. Gait&Posture 2003;
17: 68-74.

1 9 B erg K, Wood-Dauphinee SL
, Williams JI, Maki B . Measuring Balance in the Elderly:
Valida tion of an Instrument. Canadian Journal of Public Health 1992; 2: 7-11.

20 Qutubuddin A, Phillip O, Brown R, McNamee S, Carne W. Validating the Berg Balance
Scale f or Patients With Pa
rkinsons Disease: A Key to Rehabilitation Evaluation. Archives of
p hysical medicine and Rehabilitation 2005; 86: 789-792.

36

21 Berg K, Maki B, Williams JI, Holliday PJ, Wood-Dauphinee SL. Clinical and laboratory
measures of postur
al balance in an elderly population. Archives physical medicine
rehabilitation 1992; 73: 1073-1080.

22 Franchignoni F, Martignoni E, Ferriero G, Pasetti C. Balance and fear of falling in
Pa rkinson s disease. Parkinsonism and Related Disorders 2005; 11: 427 -433.

23 Kervio G, Carre F, Ville NS. Reliability and intensity of the six-minute walk test in
health y elderly subjects. Medicine and science in sports and exercise 2003; 35: 169-174.

24 Stef fen T, Seney M. Test-retest reliability and minimal detectable change on balance and
ambulati on tests, the 36-item shortform health survey, and the unified Parkinson disease
rating scale in people with parkinsonism. Physical therapy 2008; 88: 733-746.

25 Teva Neuroscience internet. A well-established mea
sure: The Unified Parkinsons
Disease Rating Scale (UPDRS); 2006 cited 2010 May 10; available from:
http: viartis.netparkinsons.diseaseUPDRS2.pdf

26 Post B, Merkus MP , de Bie RM , de Haan RJ
, Speelman JD . Unified pa rkinsons disease
rating scale motor examination: are ratings of nurses, residents in Neurology, and movement
disorders specialists interchangeable? Movement Disorders 2005; 20: 1577-1584.

27 Noezeilles M, Merello M. Correlation between results of motor section of UPDRS and
Webster S cale. Movement disorders 1997;
12: 613.

37

Bijlage
Gestandaardiseerde inhoud van de hydrotherapiesessies
Les 1 en 2 (duur 45)
Benodigdheden:
- Horden
- Buizen (beam)
Interventie:
- Badverkenning: vrij rondlopen door water: diep en ondiep deel verkennen. Let er op:
geen kuddeloop.
- Soldaat lopen (met gestrekte armen en benen door water stappen).
- Door hoge natte gras lopen (op tenen lopen).
- Buis onder water voort duwen.
- Per twee dansend naar de overkant (zoals de tango, wals,) (zonder muziek!)
- Per twee tegenover elkaar: hurken tot schouders onder water zijn. De ene persoon
ondersteunt de andere persoon, dewelke zijn voeten van de grond heft, aan de
schouders. Vervolgens kijkt deze laatste naar beneden en zal merken dat hij naar
buiklig draa it. Naar boven laten kijken, men merkt dat men naar ruglig gaat. Wanneer
men het oor op het water legt naar zijlig gaat. Doel: trachten zitpositie te handhaven.
Nadien wisselen van persoon.
- In kring hurken tot schouders onder water zijn: stappen naar links en rechts.
- Idem, ieder krijgt een nummer toegewezen, 1 of 2. De nummers 1 leggen de handen
met de handpalm naar boven op het water, de nummers 2 leggen hun handen met de
handpalm naar beneden op de handpalm van hun buur en heffen de voeten van de
grond. Nadien wisselen.

38

-
Idem, wanneer de nummers 2 de voeten heffen, stappen de nummers 1 naar links,
opdat de krin g gaat draaien. De nummers 2 trachten rechtop te blijven zitten zonder
hun voeten op de grond te plaatsen en trachten hun billen onder hun schouders te
houden en niet naar links of rechts draaien (=stabilisatie oefening).
- In kring: voeten tegen elkaar en plat op de grond. Rechterarm heffen tot boven het
hoofd van de buur, linkerarm los naast het lichaam laten hangen. Iedereen zal gaan
hangen als de Toren van Pizza. Het doel is nu dat men tracht recht te gaan zitten.
- 1
stap vooruit en stop (met voorvoet achterste been tegen kuit voorste been). Aantal
keer herhalen.
- 1
stap achteruit en stop (met onderzijde voet voorste been tegen scheenbeen achterste
been). Aantal keer herhalen.
- Koorddansen: voorwa arts lopen over 1 lijn in het water. Herhalen met de armen tegen
het lichaam.
- Voorwaarts stappen over hordes in het water. Herhalen met de armen tegen het
lichaam.
- Zo ver mogelijk reiken naar voor naar opzij. Leren balanceren op punt dat men net
niet gaat vallen. Aanleren van aanvalpas in geval men evenwicht verliest.
- Startpositie: gehurkt met schouders net onder wateroppervlak, armen gestrekt vooruit
op het water. Zo traag mogelijk naar ruglig gaan. Indien benen zinken, armen over het
wateroppervlak naar boven bewegen.

39

Les 3 (duur 45)
Benodigdheden:
- Horden
- Plank
- Beker
Interventie:
- Badverkenning: vrij rondlopen door water: diep en ondiep deel verkennen. Let er op:
geen kuddeloop.
- Pingun lopen (met gestrekte armen naast het lichaam en op de hielen, tenen raken de
bodem niet), met zo min mogelijk passen naar de overkant (zo groot mogelijke passen
zetten) , idem maar met de armen tegen het lichaam, .
- Plank horizontaal onder water voort duwen, nadien verticaal.
- Per twee schaduwlopen. De achterste persoon doet de eerste persoon na. Na verloop
wisselen.
- Per twee tegenover elkaar: hurken tot schouders onder water zijn. De ene persoon
ondersteunt de andere persoon, dewelke zijn voeten van de grond heft, aan de
ellebogen. Vervolgens kijkt deze laatste naar beneden en zal merken dat hij naar
buiklig draait. Naar boven laten kijken, men merkt dat men naar ruglig gaat. Wanneer
men oor op het water legt naar zijlig gaat. Doel: trachten zitpositie te handhaven.
Nadien wisselen van persoon.
- In kring hurken tot schouders onder water zijn: stappen naar links. Plots stoppen. Vele
schouders zullen boven water komen. Oefening herhalen en erop letten dat tijdens
plots stoppen de schouders onder water blijven.
- In kring iedereen stapt in n richting. Therapeute zegt naam van de patint, deze
wandelt langs de buitenkant van de ring in tegenovergestelde richting tot hij een hele

40

toer heeft gestapt en sluit dan terug aan in de kring, waarop deze patint de naam van
een andere patint mag kiezen. Zo tot alle patinten aan de beurt zijn geweest.
- In kring: voeten tegen elkaar en plat op de grond. Linkerarm heffen tot boven het
hoofd van de buur, rechterarm in de lucht strekken naast rechteroor. Iedereen zal gaan
hangen als de Toren van Pizza. Het doel is nu dat men tracht recht te gaan zitten.
- 1
stap vooruit en stop (met voorvoet achterste been tegen kuit voorste been),
vervolgens 1 stap achteruit en stop (met onderzijde voet voorste been tegen
scheenbeen achterste been)
- Koorddansen: voorwaarts lopen over 1 lijn in het water (met de armen gespreidtegen
het lichaam). Vervolgens in kruispas op 1 lijn trachten te lopen.
- Voorwaarts stappen over hordes in het water als ober (armen in de lucht boven hoofd,
handen houden plank vast met daarop beker water. Beker mag niet omvallen.)
- Zo ver mogelijk reiken naar voor naar op zij. Leren balanceren op punt dat men net
niet gaat vallen. Aanleren van aanvalpas in geval men evenwicht verliest.
- Kort relaxatiemoment. Vb. enkele Ai chi bewegingen, liggen in zetel (=liggen op buis)
en ogen sluiten, .

41

Les 4 (duur 45)
Benodigdheden:
- Horden
- Buizen (beam)
- Plank + beker
Interventie:
- Badverkenning: vrij rondlopen door water: diep en ondiep deel verkennen. Let er op:
geen kuddeloop.
- Twee groepen tegen over elkaar: Soldaat lopen (met gestrekte armen en benen door
water stappen), door hoge natte gras lopen (op tenen lopen), kruispas, achterwaarts .
In het midden ondervinden ze turbulentie.
- Twee groepen tegen over elkaar: Buis onder water voort duwen, in het midden buizen
o nder water wisselen met elkaar en achterwaarts terug stappen.
- Per twee
dansend naar de overkant (zoals de tango, wals,) (zonder muziek!)
- Per twee tegenover elkaar: hurken tot schouders onder water zijn. De ene persoon
ondersteunt de andere persoon, dewelke zijn voeten van de grond heft, aan de
onderarmpolsen. Vervolgens kijkt deze laatste naar beneden en zal merken dat hij
naar buiklig draait. Naar boven laten kijken, men merkt dat men naar ruglig gaat.
Wanneer men het oor op het water legt naar zijlig gaat. Doel: zitpositie behouden.
Nadien wisselen van persoon.
- In kring hurken tot schouders onder water zijn: stappen naar links en rechts, plotse
richtingsveranderingen invoegen. Trachten schouders onder water te houden.
- Idem, ieder krijgt een nummer toegewezen, 1 of 2. De nummers 1 leggen de handen
met de handpalm naar boven op het water, de nummers 2 leggen hun handen met de
handpalm naar beneden op de handpalm van hun buur en heffen voeten van de grond.

42

Wanneer de nummers 2 de voeten heffen stappen de nummers 1 naar links, opdat de
kring gaat draaien. De nummers 2 trachten rechtop te blijven zitten zonder hun voeten
op de grond te plaatsen en trachten hun billen onder hun schouders te houden en niet
naar links of rechts draaien (=stabilisatie oefening). Ook tijdens de plotse
richtingsve
randering tracht men de rechte positie te handhaven.
- In kring: voeten tegen elkaar en plat op de grond. Rechterarm heffen tot boven het
hoofd van de buur, linkerarm los naast het lichaam laten hangen. Vervolgens het
linkerbeen strekken. Iedereen zal gaan hangen als de Toren van Pizza. Het doel is nu
dat men tracht recht te gaan zitten.
- Kuddelopen. Plots stoppen, plotse richtingsverandering.
- Voor-
en zijwaarts stappen over hordes in het water. Oefening herhalen als ober.
- Op
plank gaan staan, zo ver mogelijk reiken naar voor naar opzij. Leren balanceren
op punt dat men net niet gaat vallen. Aanleren van aanvalpas in geval men evenwicht
verliest.
- Startpositie: gehurkt met schouders net onder wateroppervlak, armen gestrekt vooruit
op het water. Zo traag mogelijk naar ruglig gaan. Indien benen zinken, armen over het
wateroppervlak naar boven bewegen.

43

Les 5 (duur 45)
Benodigdheden:
- Horden
- plank + beker
- Buizen (beam)
Interventie:
- Badverkenning: vrij rondlopen door water: diep en ondiep deel verkennen. Let er op:
geen kudde loop.
- Twee groepen tegen over elkaar: pingun lopen ((met gestrekte armen naast het
lichaam en op de hielen, tenen raken de bodem niet), muizen lopen (op tenen lopen),
zo min mogelijk stappen naar de overkant, op 1 been, . In het midden ondervinden
ze turbulentie.
- Twee groepen tegen over elkaar: plank verticaal onder water voort duwen, in het
midden planken onder water wisselen met elkaar en achterwaarts terug stappen.
- Per 4 men neemt elkaars linkerbeen vast en gaat naar de overkant.
- Per twee tegenover elkaar: hurken tot schouders onder water zijn. De ene persoon
ondersteunt de andere persoon, dewelke zijn voeten van de grond heft, aan de
vingertoppen. Wanneer dit niet mogelijk is kan een stap terug gegaan worden en
ondersteunt word en aan de onderarmpolsen. Vervolgens kijkt deze laatste naar
beneden en zal merken dat hij naar buiklig draait. Naar boven laten kijken, men merkt
dat men naar ruglig gaat. Wanneer men het oor op het water legt naar zijlig gaat. Doel:
zitpositie te handhaven. Nadien wisselen van persoon.
- Per twee : n iemand gaat zitten op de buis, de andere trekt deze verder naar de
overkant. Om ter snelste. Trachten zitpositie te handhaven. Nadien wisselen.

44

-
In kring hurken tot schouders onder water zijn: stappen op 1 been naar links en rechts,
plotse richtingsveranderingen invoegen. Trachten schouders onder water te houden.
- In kring iedereen stapt in n richting. Therapeute zegt naam van de patint, deze
wandelt langs de buitenkant van de ring in tegenovergestelde richting tot hij een hele
toer heeft ge stapt. Terwijl de patint langs de buitenkant stapt zal de kring meermaals
van richting veranderen. De patint zal hierop moeten reageren en ook van richting
veranderen zodat hij steeds in tegenovergestelde richting van de kring wandelt.
Wanneer de patint terug aansluit in de kring, mag de patint de naam van een andere
patint kiezen. Zo tot alle patinten aan de beurt zijn geweest.
- In kring: voeten tegen elkaar en plat op de grond. Rechterarm heffen tot boven het
hoofd van de buur, linkerarm over hoofd opdat linkerhand rechteroor raakt.
Vervolgens het rechterbeen strekken. Iedereen zal gaan hangen als de Toren van
Pizza. Het doel is nu dat men tracht recht te gaan zitten.
- Koorddansen over hordes: voor-, zij-, achterwaarts stappen over rechte lijn als ober.
Herhalen me t obstakels(=hordes) op rechte lijn.
- Op buis gaan staan, zo ver mogelijk reiken naar voor naar opzij. Leren balanceren op
punt dat men net niet gaat vallen. Aanleren van aanvalpas in geval men evenwicht
verliest.
- Kort relaxatiemoment. Vb. enkele Ai chi bewegingen, liggen in zetel (=liggen op buis)
en ogen sluiten, .

45

Flyer
Onderzoek naar het effect van hydrotherapie en relaxatie-therapie bij mensen met de
ziekte van Parkinson

1. Hydrotherapie
Onder leiding van prof. E. Kerckhofs (VUB), prof. A. Nieuwboer (KUL) en prof. D. Daly
(KUL) wordt een onderzoek opgezet naar het effect van bewegen in het water (hydrotherapie)
bij mensen met de ziekte van Parkinson in het middenstadium. De proefpersonen nemen 1
maal per week deel aan een groepsles bewegen in het water onder leiding van een
kinesitherapeut. Er worden 8 sessies hydrotherapie voorzien. Vooraf en nadien gebeuren er
enkele metingen van het stappen en het evenwicht en worden enkele vragenlijsten ingevuld.
De hydrotherapie kan worden gevolgd op twee plaatsen:
-
het Middelheimziekenhuis te Antwerpen
- het zwembad van het sportinstituut KUL te Leuven
2. Relaxatietherapie
In dit onderzoek wordt het effect van ontspanningstherapie bij mensen met de ziekte van
Parkinson onderzocht. Daartoe zullen de deelnemers gedurende 8 weken nmaal per week
een sessie relaxatie volgen in het Sint-Maartenziekenhuis te Duffel onder begeleiding van een
kinesitherapeut. Dit onderzoek wordt mede gesuperviseerd door revalidatiearts Dr. E.
Goossens.

Als u genteresseerd bent om mogelijk deel te nemen aan n van beide onderzoeken, neemt u
dan contact op met:
Jolein Rasschaert Suzanne Brugghemans
jolrassc@vub.ac.be
sbrugghe@vub.ac.be
0486345.940 0477715.400

46

Toestemmingsformulier

Ik, ..............................................................................................................................................
heb het document "informatiefiche voor deelnemers aan de studie: Het effect van
hydrotherapie op het stappatroon, het evenwicht, de uithouding, cognitieve componenten en
de levenskwaliteit van mensen met de ziekte van Parkinson" pagina 1 tot en met 3 gelezen en
er een kopij van gekregen. Ik stem in met de inhoud van het document en stem ook in deel te
nemen aan deze studie.

Ik heb een kopij gekregen van dit ondertekende en gedateerde "toestemmingsformulier". Ik
heb uitleg gekregen over de aard, het doel, de duur en de te voorziene effecten van de studie
en over wat men van mij verwacht. Ik heb uitleg gekregen over de mogelijke risico's en
voordelen van de studie. Men heeft me de gelegenheid en voldoende tijd gegeven om vragen
te stellen over de studie en ik heb op al mijn vragen, ook medische, een bevredigend antwoord
gekregen.

Ik stem ermee in om volledig samen te werken met de onderzoekers. Ik zal hemhaar op de
hoogte brengen als ik onverwachte of ongebruikelijke symptomen ervaar. Ik bevestig dat ik
de toeziende arts zal inlichten over eventuele geneesmiddelen, van welke aard ook, die ik in
de maand voorafgaand aan de studie heb gebruikt, momenteel gebruik of van plan ben te
gebruiken, ongeacht of ze al dan niet werden voorgeschreven.

Men heeft
mij ingelicht over het bestaan van een verzekeringspolis in geval er letsel zou
ontstaan dat aan de studieprocedures of aan de toediening van het (de) geneesmiddel(en) is
toe te schrijven.

Ik ben me er van bewust dat deze studie werd goedgekeurd door een onafhankelijke
Commissie voor Medische Ethiek verbonden aan het UZ Brussel en dat deze studie zal
uitgevoerd worden volgens de richtlijnen voor de goede klinische praktijk en de verklaring
van Helsinki, opgesteld ter bescherming van mensen deelnemend aan experimenten. Deze
goedkeuring was in geen geval de aanzet om te beslissen om deel te nemen aan deze studie.

Ik mag me op elk ogenblik uit de studie terugtrekken zonder een reden voor deze beslissing
op te geven en zonder dat dit op enigerlei wijze een invloed zal hebben op mijn verdere relatie
met de onderzoeker.

47

Men heeft mij ingelicht dat zowel persoonlijke gegevens als gegevens aangaande mijn
gezondheid, ras en seksueel leven worden verwerkt en bewaard gedurende minstens 30 jaar.
Ik stem hiermee in en ben op de hoogte dat ik recht heb op toegang en op verbetering van
deze gegevens. Aangezien deze gegevens verwerkt worden in het kader van medisch-
wetenschappelijke doeleinden, begrijp ik dat de toegang tot mijn gegevens kan uitgesteld
worden tot na beindiging van het onderzoek. Indien ik toegang wil tot mijn gegevens zal ik
mij richten tot de toeziende arts die verantwoordelijk is voor de verwerking.

Ik begrijp dat auditors, vertegenwoordigers van de opdrachtgever, de Commissie Medische
Ethiek of bevoegde overheden, mijn gegevens mogelijk willen inspecteren om de verzamelde
informatie te controleren. Door dit document te ondertekenen, geef ik toestemming voor deze
controle. Bovendien ben ik op de hoogte dat bepaalde gegevens doorgegeven worden aan de
opdrachtgever. Ik geef hiervoor mijn toestemming, zelfs indien dit betekent dat mijn gegevens
doorgegeven worden aan een land buiten de Europese Unie. Ten alle tijden zal mijn privacy
gerespecteerd worden.

Ik ben bereid op vrijwillige basis deel te nemen aan deze studie.

Naam van de
vrijwilliger:

Datum:

Handtekening:

Ik bevestig dat ik de aard, het doel en de te voorziene effecten van de studie heb uitgelegd aan
de bovenvermelde deelnemer.
De deelnemer stemde toe om deel te nemen door zijnhaar persoonlijk gedateerde
handtekening te plaatsen.

Naam van de persoon die voorafgaande uitleg heeft gegeven:

Datum:

Handtekening:

48

Informatiebrochure voor de patint Titel van de studie:
Het effect van hydrotherapie op het stappatroon, het evenwicht, de uithouding, aspecten van de cognitie
en de levenskwaliteit van mensen met de ziekte van Parkinson

Gelieve onderstaande informatie te lezen om U te helpen beslissen of U al dan niet aan deze studie wenst deel te
nemen. Indien er vragen zouden zijn omtrent deze informatie kan U zich wenden tot de personen vermeld
onderaan deze brochure. Als U beslist om deel te nemen aan deze studie, zal U gevraagd worden een
"Toestemmingsformulier" te tekenen. Houdt aub deze informatiebrochure bij zodat U deze in de toekomst nog
kan raadplegen.

Doel van de studie
Deze studie heeft tot doel om bij mensen met de ziekte van Parkinson het effect van oefentherapie in het water
op het stappatroon, evenwicht, uithouding, cognitie en levenskwaliteit na te gaan.

Onderzoekers
Dit onderzoek staat onder leiding van Prof. E. Kerckhofs verbonden aan de vakgroep Kinesitherapie en
Revalidatiewetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel en Prof. A. Nieuwboer en Prof. D. Daly van de
Faculteit Bewegings- en Revalidatiewetenschappen van de Katholieke Universiteit Leuven en wordt mee
gesuperviseerd door Prof. Dr. R. Chappel, Diensthoofd Fysische Geneeskunde van het Middelheimziekenhuis
Antwerpen. Het onderzoek kadert binnen de masterproef van twee studenten, Jolein Rasschaert en Brugghemans
Suzanne, die de afstudeervariant Neurologische revalidatie volgen aan de Vrije Universiteit Brussel. De nodige
contactinformatie is terug te vinden onderaan de brochure.

Praktisch
Uw deelname aan de studie blijft beperkt tot maximum drie testsessies en 8 wekelijkse sessies hydrotherapie
(bewegen in het water). Tijdens de testsessies zal 1.5u van Uw tijd gevraagd worden om Uw stappatroon en
stapfrequentie over een afstand van 10 meter na te gaan aan de hand van een draagbaar stap analyse systeem
(gebaseerd op druksensoren ingewerkt in inlegzolen)
. Er zal U gevraagd worden om gedurende 6 minuten een zo
groot mogelijk afstand af te leggen (indien nodig met loophulpmiddel) waarbij rustpauzes binnen de tijd zijn
toegelaten. Daarnaast zullen er enkele eenvoudige testen worden afgenomen om Uw evenwicht te bepalen. Zoals
rechtstaan uit een stoel, zelfstandig blijven staan met de ogen open en gesloten, staan met de voeten tegen
elkaar, . Men zal ook enkele cognitieve testen afnemen, bestaande uit 3 testen. In een eerste cognitieve test zal
een onderzoeker u enkele eenvoudige opdrachten opdragen die u zo goed mogelijk probeert uit te voeren. Een
tweede cognitieve test bestaat eruit dat u zo veel mogelijk woorden kan opnoemen, binnen ee n tijdsspanne van 1
minuut, die beginnen met de letter die de onderzoeker u opgeeft. De laatste cognitieve test omvat een reeks
cijfers die u na het zien van deze reeks zo goed mogelijk in de juiste volgorde moet herhalen. Nadien wordt U
nog gevraagd om ee n vragenlijst in te vullen. Deze vragen zullen handelen over Uw mobiliteit, dagelijkse
activiteiten, eventueel lichamelijk ongemak, verstandelijk vermogen, stigmatisering, emotioneel welzijn, sociale
steun en communicatie.

In volgorde van inschrijving wordt U toegewezen aan groep 1 die start met hydrotherapie of groep 2 die 8 weken
later start met hydrotherapie. Na 8 weken wordt U gevraagd terug te komen voor een tweede testsessie. De
hydrotherapie bestaat uit 1 sessie per week, gedurende 8 weken. Deze ses sies zullen plaats vinden in groepen van
8 personen. n sessie zal ongeveer 45 duren. De oefeningen zullen vooral gericht zijn op de bevordering van
het evenwicht en het stappatroon. Indien U tot groep 2 behoort zullen we U vragen om een derde testdag te rug te

49

komen, zodat men ook U kan evalueren na de hydrotherapiesessies. De hydrotherapie zal doorgaan op twee
locaties. In het Middelheim ziekenhuis te Antwerpen en de Katholieke Universiteit Leuven.

Deelnemers aan de studie
Mensen met de ziekte van Parkinson die te kampen hebben met houdings- enof balansproblemen of wiens
stappen enof staan is aangedaan, maar waarbij 20 meter stappen nog mogelijk is zonder begeleider
(hulpmiddelen vb. gangkader zijn toegelaten) mogen deelne men aan de studie. Een vereiste is wel dat men zich
zelfstandig kan aan - en uitkleden of een begeleider kan voorzien die hemhaar hierbij helpt.

De deelnemers in deze studie mogen buiten de Ziekte van Parkinson geen andere neurologische aandoeningen
hebben, noch musculoskeletale (vb. breuken, R.A., ) of hart- of bloedvat- aandoeningen. De deelnemers
mogen niet incontinent zijn. Ze mogen gedurende de afgelopen 6 maanden ook niet deelgenomen hebben aan
Hydro- of relaxatietherapie. Deelnemers met een fobie voor water of allergie aan chloor worden zijn uitgesloten
van deelname.

Uw risico's
Bij geen enkele meting wordt U blootgesteld aan schadelijke stoffen en of stralen. U mag tijdens de studie Uw
courant lopende (medicamenteuze) behandeling verder zetten.
Deze studie werd goedgekeurd door de Commissie Medische Ethiek van het UZ Brussel en U bent tijdens de
studiedeelname verzekerd.

Uw deelname aan de studie is vrijwillig en U kan de studie stoppen op elk moment. Dit zal geen effect hebben
op Uw medische zorg. Indien U akkoord gaat om aan deze studie deel te nemen, zal U gevraagd worden het
Toestemmingsformulier te ondertekenen.

Kosten Vergoedingen
Er is geen vergoeding voorzien voor deelname aan deze studie. U kan wel op de hoogte gesteld worden van de
bekomen resultaten.
Rekruteri ng van parkinsonpatinten
Recrutering van Parkinsonpatinten
Meting 1
Meting 2 T1: groep 2 - wachtlijst T1: groep 1 Hydro therapie (8x)
Meting 3 T2: groep 2 Hydro (8x)

50

Vertrouwelijkheid
In overeenstemming met de Belgische wet van 8 december 1992 en de Belgische wet van 22 augustus 2002, zal
uw persoonlijke levenssfeer worden gerespecteerd en zal u toegang krijgen tot de verzamelde gegevens. Elk
onjuist gegeven kan op uw verzoek verbeterd worden.
Vertegenwoordigers van de opdrachtgever, auditoren, de Commissie voor Medische Ethiek en de bevoegde
overheden hebben rechtstreeks toegang tot uw medische dossiers om de procedures van de studie enof de
gegevens te controleren, zonder de vertrouwelijkheid te schenden. Dit kan enkel binnen de grenzen die door de
betreffende wetten zijn toegestaan. Door het toestemmingsformulier, na voorafgaande uitleg, te ondertekenen
stemt u in met deze toegang.
Als u akkoord gaat om aan deze studie deel te nemen, zullen uw persoonlijke en klinische gegevens tijdens deze
studie worden verzameld en gecodeerd (hierbij kan men uw gegevens nog terugkoppelen naar uw persoonlijk
dossier).
Verslagen waarin u wordt gedentificeerd zullen niet openlijk beschikbaar zijn. Als de resultaten van de studie
worden gepubliceerd, zal uw identiteit vertrouwelijke informatie blijven.

Indien u nog verdere vragen heeft, neem dan gerust contact op met onderstaande personen.
Prof. Dr. E. Kerckhofs Prof. Dr. A. Nieuwboer
Neurologische Revalidatie FABER
Vakgroep Kinesitherapie Katholieke Universiteit Leuven
Vrije Universiteit Brussel
Tervuursevest 101
Laarbeeklaan 103 3001 Leuven
1090 Brussel Tel : 01632 91 19
Tel : 02477 45 27 alice.nieuwboer@faber.kuleuven.be
Email : ekerckh@vub.ac.be

Prof. Dr. D. Daly Prof. Dr. R. Chappel Mevr. L. Mertens
FABER Dept. Fysische Geneeskunde Hoofdkinesitherapeute
Katholieke Universiteit Leuven Middelheimziekenhuis Middelheimziekenhuis
Tervuursevest 101 Lindendreef 1 Tel : 03280 30 13
3001 Leuven 2020 Antwerpen livia.mertens@zna.be
Tel : 01632 90 44 Tel : 03280 30 15
daniel.daly@faber.kuleuven.be Rudi.Chappel@zna.be

51

Latest Video